Design for Emptiness door Homo Ludens

De eerste editie van Design for Emptiness in 2010 liet Heerlen kennismaken met een andere kijk op leegstand. Leegstand, niet louter als probleem, maar als asset waarmee de stad nieuwe bewoners kan aantrekken. Sindsdien ziet de stad allerlei initiatieven die zich positief bemoeien met de thematiek van leegstand. Zo nodigde Heerlens DNA  in 2012 Marcus Westbury uit, een Australische leegstandsgoeroe, die zijn aanpak DIY transforming dying Cities presenteerde. Eerder was de uit Bremen afkomstige ZwisschenZeitZentrale te gast op het i_beta/event in 2011 en was Pop-Up stedenbouwkundige Terry Schwarz te gast op de Krimplezing 2011. Buro 12 en Urban Ads zijn actief om nieuwe concepten toe te passen op plekken waar de traditionele aanpak niet meer lijkt te werken.

Eerder is eerlijk, sinds Design for Emptiness drie jaar geleden is de leegstand in Heerlen-centrum zienderogen toegenomen. Het onderzoek van Locatus bevestigde het beeld. Zuid-Limburg is leading als het gaat om leegstand, met maar liefst vijf plekken in de top 10. De bestaande middenstanders kijken met angst en beven uit naar het vertrek van het Arcus College en de bouw van het Maankwartier.

Maar er is beweging in de stad. Mijn blog over de Heerlen Creative Corridor zorgde voor een stroom aan reactie en discussie, waaronder onderstaande reactie van Toon Hezemans. Waar ging het om? Twee co-working spaces, Schinkel 13 en Lijnspel, zijn op zoek naar ruimte in de binnenstad van Heerlen. Samen goed voor zo’n 35 ondernemers. Concentratie geeft kracht, dachten we, vandaar dat we Heerlen Creative Corridor de lucht in schoten.
Wat ons positief verraste in de discussie, was dat zichtbaar werd hoeveel nieuwe ondernemers zich de afgelopen jaren in de binnenstad hebben gevestigd. Weliswaar nog vaak onzichtbaar voor het winkelend publiek, maar toch.

Is creatieve industrie daarmee een vervanger voor de terugtrekkende retail? Ja en nee. Ja, omdat binnensteden deels gevuld worden met creatieve industrie. Vaak aan de rafelranden. Zo ook in Heerlen. En nee, omdat creatieve industrie geen vervanger is voor de traditionele retail. Je kunt er niks kopen wat je direct afrekent en meeneemt. Daarmee is het geen vervanger, maar wel één van de alternatieven.

En precies dat is waar Heerlen over moet nadenken. Alternatieve functies voor de binnenstad. Ik geef de komende weken aanzetten.

O ja, Design for Emptiness gaat richting de 50 inschrijvingen. Tot 13 mei kun je nog meedingen naar Community, Coaching & Cash ter waarde van € 10.000!

Iedere stad heeft wel een tribal elder. Heerlen heeft Nic. Tummers. Jarenlang luis in de pels en criticaster maar ook schatbewaarder van verhalen over modern Heerlen. Onlangs werd hij 85, in zijn eigen woorden “40% van het laatste kwartaal”. We gingen langs met taart en felicitaties.

Nic. Tummers 85 from Thee met Tummers on Vimeo.

Maria Gorettikerk in Kerkrade (inmiddels volledig gesloopt)

“We bedenken oplossingen voor krimp”.

De idee van maakbaarheid zit diep, zeker architecten, urbanisten en planologen weten zich maar moeilijk hieraan te ontworstelen.

Net als groei is krimp goed noch slecht, probleem noch oplossing. Groei ten gevolge van de industriële boom kende weliswaar problemen, denk aan huisvesting, maar groei an sich was niet het probleem. Net zomin als krimp nu het probleem is.

Dat die nieuwe realiteit gepaard gaat met een aantal vraagstukken is evident. Waar groei een vraagstuk van verdeling van schaarste is, is krimp een vraagstuk van surplus. Immers, wat te doen met teveel scholen, voorzieningen, verenigingen en gebouwde omgeving.

Krimp kent veel kleurschakeringen en vraagt om nuance. In landelijk Friesland heeft krimp andere verschijningsvormen, oorzaken en effecten dan in stedelijk Heerlen. Dè krimp bestaat niet. In de zoektocht naar nieuwe strategieën vormt de hyperlokale community de sleutel.

We verwachten groei en nemen met niets minder genoegen. Krimp beschouwen we als een tijdelijke crisis van groei. Al 200 jaar is groei vanzelfsprekend, uitgezonderd oorlogen en andere natuurlijke catastrofes. Door krimp als probleem te definiëren belemmeren we onszelf te komen tot andere omgangsvormen met de nieuwe realiteit. Daarmee is krimp vooraleerst een mentaal vraagstuk.

In de ongedefinieerde ruimte tussen groei en krimp ligt het experiment. Daarmee betreedt krimp het volgende stadium van zijn. Na verzet, berusting en anticiperen op de terugkeer van groei wordt krimp accelerator van verandering.

Heerlen Creative Corridor

Heerlen Creative Corridor plattegrond als PDF

Nic. Tummers

Heerlens beeldend kunstenaar, cultuurcriticus en oud-senator Nic. Tummers – hij wordt deze week 85 jaar – beschreef met Carboonkolonisatie het werk van “anti-stedelijke kolonialen die streefden naar kapitaalvergaring en naar de vestiging van een fataal schoonheidsbeeld in een arcadische utopie”. Tummers vond aspecten van kolonialisme terug in de geschiedenis van de Zuid-Limburgse mijnstreek en beschreef de invloed daarvan op de samenleving die hier ontstond. Die parallel bleek zelfs letterlijk plaats te hebben in het feit dat directeuren en hooggeplaatsten in de Staatsmijnen niet zelden eerder werkzaam waren in de delfstoffen in de overzeese koloniën.

De publicatie was bedoeld als repliek op de in die tijd verrichte wetenschappelijke onderzoeken naar de mijnstreek. Volgens Tummers kwamen die boeken “(..) niet aan hun volle wetenschappelijke dimensie toe, omdat zij de volledige maatschappelijke betrekkingen niet weergaven”.

Een ander aspect dat Tummers belichtte in Carboonkolonisatie was de omgang met het inmiddels tot erfgoed verworden mijngebouwen en -objecten. In deze periode bekritiseerde Tummers actief en fel de, in sommige gevallen illegale, sloop van waardevolle industriegebouwen. In Carboonkolonisatie stelde Tummers een aantal kritische vragen over het bewaren van objecten die in industrieel-archeologische zin van betekenis waren.

Carboonkolonisatie verscheen in het elfde nummer van “Wonen TA/BK” in 1974. De foto’s in de artikelenreeks waren van Pieter Boersma.

Lees Carboonkolonisatie hieronder, of download de pdf (via Issuu).

by Kessels & Kramer + KUS

Bron: James A. Bowen, Grammar School Geography (Chicago, IL: Rand, McNally & Company, 1901) 98

Hij verwees hierbij naar een klassieke studie van Chinitz uit 1961 (hier te lezen) waarin hij de regionale economie van Pittsburgh en New York vergeleek. Chinitz was getriggered door het feit dat in de periode 1940-1960 Pittsburg 11% van haar bevolking verloor terwijl New York met 4% groeide.

Als vertrekpunt nam hij een historische kaart uit 1901 met daarop gebieden in de Verenigde Staten waar mijnbouw werd gepleegd. Hij koos Pittsburgh, groot geworden met kolen en staal, als voorbeeld van door mijnbouw gedomineerde mono-economie. Grote industriële monopolisten onttrokken kapitaal, talent en initiatief uit de stad, zo betoogde Chinitz. De entrepreneurial spirit van de stad kreeg hierdoor nauwelijks kans te ontkiemen. New York kende in de toen dominante textielindustrie wel een cultuur van veel kleine en onafhankelijke ondernemingen. Chinitz concludeerde hieruit dat de positieve economische ontwikkeling van New York voortkwam uit de Culture of Many.

> mijnen = < ondernemerschap
50 jaar na het beroemde onderzoek van Chinitz publiceerden Harvard economen Glaeser, Kerr en Kerr  een eigentijdse versie van de studie uit 1961 getiteld “Entrepreneurship and Urban Growth: an empirical assessment with historical mines“. De aandacht voor postindustriele steden uit de Rustbelt zoals Detroit, maakte de stelling van Chinitz actueler dan ooit, vonden de schrijvers.  Gebruikmakend van dezelfde kaart uit 1901 benadrukten ze opnieuw de relatie tussen ondernemerschap en stedelijke ontwikkeling. Ook anno 2012 is er een direct verband te leggen tussen de economische ontwikkeling van Pittsburgh en New York en de mijnenkaart uit 1901. Het model dat Glaeser, Kerr & Kerr ontwikkelden onderschreef de stelling van Chinitz dubbel en dwars.

Coal & Iron deposits US 1910 Source: Ralph S. Tarr, B.S., F.G.S.A. and Frank M. McMurry, Ph.D., New Geographies 2nd ed (New York, NY: The Macmillan Company, 1910)

Het zou interessant zijn een vergelijkbare studie te doen voor de mijngebieden in Nederland en de Euregio Maas-Rijn. Ik zou me sterk vergissen als blijkt dat dit niet ook voor de voormalige Nederlandse en Euregionale Mijnstreek geldt. Zo kende Zuid-Limburg in 2010 en 2011 het laagste aantal start-ups afgezet tegen de bevolkingsdichtheid met een lichte stijging in 2012. Utrecht, met een vergelijkbare bevolkingsdichtheid als Zuid-Limburg, kende anderhalf keer zoveel start-ups als Zuid-Limburg. Eenzelfde beeld is te zien in de Belgische Mijnstreek.

‘Proximity to mines in 1900 predicts larger establishments, less entry, and less urban growth in trade, services, and finance today.” – Chinitz 1961

Het laatste kwartaal van 2012 kende een ongekende ontslaggolf in de voormalige Euregionale mijnstreek. In Aken vielen 600 gedwongen ontslagen bij treinenbouwer Bombardier, in Heerlen evenveel bij pensioengigant APG. Nedcar werd ternauwernood met veel politieke inspanning gered, echter voor Ford Genk viel het doek definitief. Nedcar, APG en Ford Genk komen allen direct voort uit de belofte “geen Mijnsluiting zonder vervangende werkgelegenheid” die Den Uyl voor de Nederlands Mijnstreek in 1965 uitsprak en in België in de de Akkoorden van Zwartberg werden vastgelegd.

Ford Genk in 2012

A Culture of Many
De ontslaggolf bij APG zou erop kunnen duiden dat het een kwestie van tijd is voordat zij definitief vertrekken. In het spel van globalisering worden zij steeds meer aangetrokken door de grote financiële centra of de lagelonenlanden. Het onderstreept de sterke urgentie van het vraagstuk. De Nederlandse Mijnstreek leunt nog steeds te zwaar op geïmporteerde werkgelegenheid van grote werkgevers. Met als gevolg dat ook de economische agenda’s in sterke mate bepaald worden door die grote werkgevers. 

“Entrepreneurship is systematically related to local employment growth over the past three decades.“ - Chinitz 1961

Onvoldoende bestaat het besef dat de economische toekomst niet ligt in de handen van enkele grote werkgevers, maar in de handen van veel kleine ondernemers. Zuid-Limburg zal haar economische transitie moeten versnellen en de bestaande afhankelijkheid van grote werkgevers moeten gaan afbouwen. Zij zal moeten inzien dat een Culture of Many de nieuwe economische motor is. Dit alles begint bij het creëren van een start-up culture. Alleen, zo’n start-up culture ontstaat niet vanzelf. Zeker niet als zo’n cultuur, zoals Chinitz beweerd, deels voortkomt uit het DNA van een regio.

Het wordt tijd alle zeilen bij te zetten en te investeren in een klimaat waar start-ups gedijen. Kennisinstellingen, beleidsmakers en bestuurders in Zuid-Limburg zullen hier ruimte voor moeten maken op hun verschillende agenda’s. Om zo te werken aan een duurzame 21e eeuwse economie in de voormalige mijnstreek. Een economie die gedragen wordt door een Culture of Many.

Industrie in Europa in 2015 Bron: J.G. Bartholomew, A School Economic Atlas (London, England: Oxford University Press, 1915) 21 Map Credit: Courtesy the private collection of Roy Winkelman

Heerlen was een Mijnstad, niet om er weer te beginnen maar ze gingen dicht.

Toen, nummer 1 in de ranglijst van de crimineelste steden, junks bevolken de binnenstad. Het station wordt een plek waar je liever plek wegblijft, Heerlen wordt een plek waar je liever wegblijft. Heerlen was een drugsstad.

Ruimte voor nieuwe industrie, ruimte om te kunnen denken, ruimte op te spelen, om opnieuw te leren lopen. Een ongedefinieerde ruimte tussen stad en regio.

Heerlen is een ex-stad.

Met de utopie in het vooruitzicht laat Heerlen nog een laatste balast vallen: Heerlen is in Beta. Zoals filosoof Ernst Bloch ooit zei “die Zukunft ist noch nicht“.

En Heerlen, Heerlen is ook nog niet.

lyrics: Egid van Houtem video: Zachte G TV & Maxim van Oostrum